Γιατί η σκέψη του Norberto Bobbio παραμένει επίκαιρη;
Ενώπιον της προϊούσας επικράτησης απλουστευτικών σχημάτων πρόσληψης της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας, ο Norberto Bobbio επιχείρησε να αντικρούσει τη διαδεδομένη άποψη ότι η διάκριση «Δεξιά–Αριστερά» έχει χάσει τη σημασία της, υποστηρίζοντας πως αυτή η δυάδα παραμένει ως έναν βαθμό ενεργή και λειτουργική, τόσο στο πολιτικό σύστημα όσο και στον καθημερινό πολιτικό λόγο. Η επιμονή της διάκρισης «Δεξιά–Αριστερά» ανάγεται σε μια βαθύτερη δομή της πολιτικής σκέψης, η οποία συγκροτείται μέσα από αντιθέσεις. Υπό αυτή την έννοια, η δυάδα δεν είναι ένα τυχαίο ή παρωχημένο σχήμα, αλλά έκφραση μιας εγγενούς τάσης του πνεύματος να οργανώνει το πολιτικό, μέσω διπολικών κατηγοριών.
Ιστορικά μετά τον 20ό αιώνα, κυρίως μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, οι ιδεολογικές διαφορές έχουν αμβλυνθεί. Ωστόσο, ο Bobbio υποστηρίζει ότι η πολιτική πραγματικότητα δεν είναι ένα πεδίο στατικής ισορροπίας, αλλά μια δυναμική διαδικασία όπου οι αντιθέσεις δεν αναιρούνται, αλλά αλληλοδιεισδύουν και αναδιατάσσονται. Ο Bobbio τονίζει ότι, η πολιτική σκέψη λειτουργεί δομικά μέσα από αντιθέσεις. Η διάκριση Δεξιά–Αριστερά αποτελεί μια θεμελιώδη πόλωση που οργανώνει το πολιτικό πεδίο. Ακόμη και όταν εμφανίζονται ενδιάμεσες θέσεις (π.χ. κέντρο ή «ούτε δεξιά ούτε αριστερά»), αυτές δεν καταργούν τη δυάδα αλλά την προϋποθέτουν.
https://unsplash.com/photos/feet-on-asphalt-between-two-directional-arrows-PXB7yEM5LVs
Ο κόσμος αποτελείται από ετερόκλητα «ντουέτα», όπως και ο ίδιος αναφέρει, πατρίκιοι και πληβείοι, Οκέττο και Μπερλουσκόνι, ή αλλιώς φίλος και εχθρός. Η γη κινείται δυαδικά και μοιάζει με κάθε μάχη που έχει δύο ανταγωνιστές. Κάθε τρίτος, λαμβάνει την θέση του «ουδετέρου», του συμμάχου της μίας ή της άλλης πλευράς και συνεπώς, δεν παρουσιάζει αυτή την κατηγοριοποίηση με απόλυτο τρόπο.
Υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν καθαρές μορφές Αριστεράς και Δεξιάς, αλλά ένα συνεχές φάσμα θέσεων. Όπως ο ίδιος σημειώνει: “There are no pure doctrines of the Right or the Left; there are only more or less moderate or extreme positions.” Επομένως, σε κάθε πολιτική φράξια παρατηρούνται τα συντηρητικά μέλη και ταυτοχρόνως και τα περισσότερο προοδευτικά στοιχεία.
Συνεχίζοντας και σε πιο σύνθετα πολιτικά περιβάλλοντα, η λογική της σύγκρουσης οδηγεί τελικά σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα. Η ύπαρξη «τρίτων» ή ουδέτερων θέσεων δεν αναιρεί τη δυαδικότητα, διότι αυτές αναγκαστικά τοποθετούνται ή γίνονται αντιληπτές σε σχέση με τους δύο βασικούς πόλους. Η άρνηση της δυάδας είναι συχνά ιδεολογική στάση μεταμφιεσμένη σε ουδετερότητα. Δεν είναι λοιπόν ότι «επιμένουμε» στη διάκριση — είναι ότι η ίδια η πολιτική πραγματικότητα την αναπαράγει.
Σημαντικό είναι ότι ο Bobbio αποφεύγει κάθε ουσιοκρατία. Δεν υπάρχουν καθαρές, αμετάβλητες μορφές Δεξιάς και Αριστεράς. Υπάρχει ωστόσο, ένα συνεχές φάσμα, στο οποίο οι θέσεις μετακινούνται. Η δυάδα επιβιώνει όχι ως σταθερό περιεχόμενο, αλλά ως δομική αρχή. Αυτό που παραμένει είναι η σχέση αντίθεσης και όχι τα συγκεκριμένα της περιεχόμενα.
Αφενός η πολιτική πραγματικότητα θεωρείται εγγενώς συγκρουσιακή, αφετέρου, το ανθρώπινο μυαλό χρειάζεται σχήματα ταξινόμησης για να καταστήσει τον κόσμο νοητό. Η δυάδα, λοιπόν, δεν είναι ένα απλό εργαλείο που μπορούμε να εγκαταλείψουμε, αλλά ένας από τους βασικούς τρόπους με τους οποίους νοηματοδοτούμε τον αισθητό κόσμο με όρους υλιστικής παραγωγής. Η ιδεολογική ωριμότητα δεν κρίνεται από τις ταμπέλες που απορρίπτουμε, αλλά από τις θέσεις που μπορούμε να υποστηρίξουμε.
Η δυάδα απλοποιεί την πολυπλοκότητα. Ακόμα κι αν στις μέρες μας φαντάζει παρωχημένη διάκριση, το δίπολο τελικώς επιβιώνει και ιστορικά προσαρμόζεται δίνοντας μας απαντήσεις, επιτρέποντας μας να αμφισβητούμε την πολιτική πραγματικότητα, λειτουργώντας ως εργαλείο της οικουμενικότητας. Tertium non datur και έτσι κάθε θέση, ακόμη και αυτή που αυτοπροσδιορίζεται ως ουδέτερη, αποκτά νόημα μόνο και πάντα σε σχέση με τους δύο πόλους.
Η διάκριση όχι μόνο εξακολουθεί να υπάρχει, αλλά στηρίζεται σε ένα πολύ συγκεκριμένο κριτήριο: τη στάση απέναντι στην ισότητα. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: “The fundamental criterion for distinguishing the Right from the Left is the different attitude they have towards equality.” Με βάση αυτό, η Αριστερά επιδιώκει τη μείωση των ανισοτήτων, ενώ η Δεξιά τις θεωρεί φυσικές ή αναπόφευκτες. Ξεκαθαρίζει ότι άλλο είναι οι φυσικές διαφορές μεταξύ των ανθρώπων και άλλο οι κοινωνικές ανισότητες που μπορούν να αρθούν. Σε αυτό το σημείο γράφει: “The Left tends to reduce inequalities that are socially created, not those that are natural.”
Ο Bobbio βλέπει τη διάκριση Δεξιά–Αριστερά ως μία γνωσιολογική ανάγκη, το πως εμείς οι ίδιοι αντιλαμβανόμαστε και αφουγκραζόμαστε τον κόσμο. Συγχρόνως, στην κοινωνικό-ιστορική διάστασή του φαινομένου, αυτή, λειτουργεί ως η έκφραση των πραγματικών κοινωνικών συγκρούσεων. Ως εκ τούτου, ο καπιταλισμός δίνει συγκεκριμένο περιεχόμενο στη δυάδα, αλλά δεν δημιουργεί τη μορφή της.
https://unsplash.com/photos/brown-brick-wall-with-no-smoking-sign-QgzXElFxQGA
Το ζητούμενο, επομένως, είναι να διατυπώνουμε με σαφήνεια τις θέσεις μας, να τεκμηριώνουμε τις πεποιθήσεις μας και να αναλαμβάνουμε την ευθύνη της ιδεολογικής μας τοποθέτησης, συμμετέχοντας ενεργά στο δημόσιο διάλογο των ιδεών. Η τάση αποφυγής ιστορικών όρων και αποσιώπησης του εκάστοτε ιδεολογικού προσανατολισμού αναδεικνύει μια ουσιαστική δυσκολία: την απροθυμία να κατονομάσουμε τα φαινόμενα με όρους που ανταποκρίνονται στην ιστορική και ιδεολογική τους πραγματικότητα. Παράλληλα, η άκριτη υπαγωγή διαφορετικών ανθρώπων και ομάδων κάτω από την επίκληση ενός κοινού Σκοπού ενδέχεται να συσκοτίζει ουσιώδεις διαφορές, σαν η επίκληση ενός ανώτερου σκοπού να αρκεί, από μόνη της, για να νομιμοποιήσει τα μέσα που επιστρατεύονται για την επίτευξή του.
Το επίδικο δεν είναι τόσο αν ένας χαρακτηρισμός μας εκφράζει ή μας ενοχλεί, όσο το κατά πόσο αποδίδει με ακρίβεια τις θέσεις και τις αντιλήψεις μας. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι πρέπει να απορρίπτουμε συλλήβδην όρους και χαρακτηρισμούς επειδή μας προκαλούν δυσφορία ή αμφισβητούν την ταυτοτική μας αίσθηση. Η εννοιολογική σαφήνεια δεν συνιστά περιορισμό της σκέψης, όπως και η ρητή ιδεολογική τοποθέτηση δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην με δογματισμό. Αντιθέτως, η αναγνώριση και η κριτική επεξεργασία των ιδεολογικών μας αφετηριών αποτελούν προϋποθέσεις ενός ουσιαστικότερου διαλόγου.
Υπάρχουν, άλλωστε, όρια που δεν λειτουργούν αποκλειστικά ως μηχανισμοί αποκλεισμού, αλλά και ως πλέγμα προστασίας. Διακρίσεις που δεν αποσκοπούν στη διχοτόμηση, αλλά μπορούν να συμβάλουν στην αποσαφήνιση ουσιωδών διαφορών και στην οριοθέτηση της ευθύνης. Η αναγνώριση τέτοιων ορίων μπορεί να αποτελέσει αναγκαία προϋπόθεση για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, τη διατήρηση μιας ουσιαστικής κοινωνικής ισορροπίας και, τελικά, την προάσπιση των ίδιων των όρων της ανθρώπινης συνύπαρξης. Ίσως η μεγαλύτερη δυσκολία δεν είναι να πάρουμε θέση, αλλά να αναγνωρίσουμε με ακρίβεια και εντιμότητα, ποια είναι αυτή.
Βιβλιογραφία
Bobbio, N. (1996). Left and right: The significance of a political distinction (A. Cameron, Trans.). University of Chicago Press. (Original work published 1994)
Φωτογραφικό υλικό
Tyson, J. (2018, October 19). Feet on asphalt between two directional arrows [Photograph]. Unsplash. https://unsplash.com/photos/feet-on-asphalt-between-two-directional-arrows-PXB7yEM5LVs
Pang, A. (2020, August 12). Brown brick wall with no smoking sign [Photograph]. Unsplash. https://unsplash.com/photos/brown-brick-wall-with-no-smoking-sign-QgzXElFxQGA
