Στις 29 Οκτωβρίου 1929, ο Albert Einstein έδωσε μια συνέντευξη στον Γερμανοαμερικανό ποιητή και μελλοντικό συμπαθούντα των Ναζί, George Sylvester Viereck μια συνέντευξη η οποία εν πολλοίς περιστράφηκε γύρω από το θέμα της ελευθερίας. Το μεγάλο κραχ του ’29 είχε μόλις συμβεί και ο πλανήτης ετοιμαζόταν να κατηφορίσει προς την επέκταση του φασισμού- ναζισμού και προς τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Ο Einstein θα πει στην εν λόγω συνέντευξη: “ Είμαι ντετερμινιστής. Ως εκ τούτου, δεν πιστεύω στην ελεύθερη βούληση. Οι Εβραίοι πιστεύουν στην ελεύθερη βούληση. Πιστεύουν ότι ο άνθρωπος διαμορφώνει τη ζωή του. Απορρίπτω αυτό το δόγμα φιλοσοφικά. Από αυτή την άποψη δεν είμαι Εβραίος… Συμφωνώ με τον Σοπενχάουερ: Μπορούμε να κάνουμε ό,τι θέλουμε, αλλά μπορούμε να επιθυμούμε μόνο ό,τι πρέπει. Πρακτικά, είμαι, ωστόσο, υποχρεωμένος να ενεργήσω σαν να υπήρχε ελευθερία βούλησης. Αν θέλω να ζήσω σε μια πολιτισμένη κοινότητα, πρέπει να ενεργώ σαν ο άνθρωπος να είναι υπεύθυνο ον… Δεν διεκδικώ τα εύσημα για τίποτα. Τα πάντα καθορίζονται, η αρχή και το τέλος, από δυνάμεις πάνω στις οποίες δεν έχουμε κανέναν έλεγχο. Καθορίζονται για το έντομο καθώς και για το αστέρι. Άνθρωποι, λαχανικά ή κοσμική σκόνη, όλοι χορεύουμε σε μια αόρατη μελωδία, που ακούγεται από μακριά από έναν μυστηριώδη παίκτη… Πιστεύω στις διαισθήσεις και τις εμπνεύσεις. Μερικές φορές νιώθω ότι έχω δίκιο. Δεν ξέρω ότι έχω. Όταν δύο αποστολές επιστημόνων, που χρηματοδοτήθηκαν από τη Βασιλική Ακαδημία, ξεκίνησαν για να δοκιμάσουν τη θεωρία της σχετικότητας, ήμουν πεπεισμένος ότι τα συμπεράσματά τους θα συμφωνούσαν απόλυτα με την υπόθεσή μου. Δεν εξεπλάγην όταν η έκλειψη της 29ης Μαΐου 1919 επιβεβαίωσε τη διαίσθησή μου. Θα με εξέπληττε αν είχα κάνει λάθος… Είμαι αρκετά καλλιτέχνης για να αντλώ ελεύθερα από τη φαντασία. Η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση. Η γνώση είναι περιορισμένη. Η φαντασία περικυκλώνει τον κόσμο.”
Ο νευροεπιστήμονας, Sam Harris, στο βιβλίο του με τίτλο “Free Will” θα γράψει κάτι σχετικώς παρόμοιο (αν και όχι απολύτως): “ Το γεγονός ότι οι επιλογές μας εξαρτώνται από προηγούμενη αιτία δεν σημαίνει ότι η επιλογή δεν έχει σημασία. Το να καθίσουμε πίσω και να παρακολουθούμε απλώς τι συμβαίνει αποτελεί επίσης μια επιλογή που έχει τις δικές της συνέπειες. Έτσι, οι επιλογές που κάνουμε στη ζωή είναι τόσο σημαντικές όσο νομίζουν οι άνθρωποι, αλλά η επόμενη επιλογή που θα κάνετε θα προέλθει από μια έρημο προηγούμενων αιτιών που δεν μπορείτε να δείτε και δεν δημιουργήσατε… Αυτή η κατανόηση αποκαλύπτει ότι είστε μια βιοχημική μαριονέτα, φυσικά, αλλά σας επιτρέπει επίσης να πιάσετε μια από τις χορδές σας.”
Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι η άποψη του Sam Harris είναι ορθή. Έστω κι έτσι όμως, όπως και εκείνη του Einstein υποδεικνύουν έναν δρόμο: ακόμα και αν ο ντετερμινισμός είναι ισχυρός, ακόμα και αν για κάποιον συμπαντικό λόγο, η πραγματική μας αυτονομία είναι πολύ μικρή (γιατί αυτός είναι ο ορθότερος όρος) η απόφαση (αν τουλάχιστον δε θεωρήσουμε ότι αποτελούμε προσομοιώσεις όντων, όνειρο ενός άλλου πλάσματος κλπ.) παραμένει ως επιλογή. Η δε ελευθερία, ορώμενη ως απόπειρα και δυνατότητα εξέλιξης των δυνατοτήτων και του εγγενούς οντολογικού σκοπού, παραμένει αναγκαστικώς δυνατή.
Γιατί όλα αυτά; Γιατί ζούμε σε περιόδους μεγάλης συμπύκνωσης των ιστορικών εξελίξεων, μεγάλων τραγωδιών και κολοσσιαίων εγκλημάτων. Αυτά τα γεγονότα πολύ συχνά δείχνουν να περιορίζουν ή και να εξαφανίζουν την προσωπική αυτονομία (ατομική και συλλογική) ή με πιο προφανείς όρους να περιορίζουν την προσωπική ελευθερία ως προς τη σημασία της. Και όμως: είναι μέσα σε αυτό το πλαίσιο που κατεξοχήν ανθίζει η απόφαση. Τώρα που το ένα πρόσωπο μοιάζει αδύναμο να επηρεάσει τις μεγάλες αποφάσεις ή και όντως, ο ιστορικός ντετερμινισμός εμφανίζεται σε όλο του το δέος, ο ένας και άρα ο κάθε άνθρωπος με την απόφασή του λαμβάνει μια δυσανάλογα μεγάλη σημασία. Με άλλα λόγια: ακόμα και αν αυτονομία δεν υπάρχει, οφείλουμε να δρούμε ωσάν να είμαστε αυτόνομοι. Και η ιστορική πραγματικότητα τείνει να δείχνει ότι όταν δρούμε ωσάν να είμαστε αυτόνομοι, γινόμαστε αν μη τι άλλο (πιο) αυτόνομοι. Ίσως το Σύμπαν να έχει αφήσει ένα περιθώριο στον ντετερμινισμό του, προς την κατεύθυνση της έκπληξης από τα όντα του.
