Το 1985, στην εισαγωγή του βιβλίου του «Διασκέδαση μέχρι Θανάτου», ο Neil Postman αντιπαραβάλλει δύο διαφορετικές προειδοποιήσεις για το μέλλον της ανθρώπινης κοινωνίας: εκείνη του George Orwell στο «1984» και εκείνη του Aldous Huxley στον «Θαυμαστό Καινούριο Κόσμο». Ο Όργουελ φοβάται έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι στερούνται την πληροφορία και η αλήθεια αποκρύπτεται. Ο Χάξλεϊ, αντίθετα, φοβάται έναν κόσμο στον οποίο οι άνθρωποι κατακλύζονται από τόσες πολλές πληροφορίες, ώστε να οδηγούνται στην παθητικότητα, ενώ η αλήθεια χάνεται μέσα σε μια θάλασσα ασήμαντων πληροφοριών.
Ποιος από τους δύο είχε δίκιο;
George Orwell (αριστερά) και Aldous Huxley (δεξιά), οι δύο συγγραφείς των οποίων τα δυστοπικά οράματα αντιπαραβάλλει ο Neil Postman στο Διασκέδαση μέχρι Θανάτου (1985). Εικαστική αναπαράσταση δημιουργημένη με τεχνητή νοημοσύνη, με αναφορά σε ιστορικά πορτρέτα.
Σήμερα, τέσσερις δεκαετίες αργότερα, στην εποχή της παραπληροφόρησης (disinformation) και της υπερπληροφόρησης (και κυρίως του infoxication, δηλαδή, του κορεσμού που προκαλεί η υπερβολική έκθεση σε πληροφορίες), ο προβληματισμός του Postman μοιάζει πιο επίκαιρος από ποτέ. Η πληροφορία παράγεται και κυκλοφορεί με πρωτοφανείς ρυθμούς. Σημαίνει, όμως, αυτό ότι κατανοούμε καλύτερα τον κόσμο γύρω μας; Το ζητούμενο είναι να έχουμε πρόσβαση σε έγκυρες πληροφορίες αλλά και να μπορούμε να διακρίνουμε το σημαντικό από το επουσιώδες, να συνδέουμε γεγονότα που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν ασύνδετα και να κατανοούμε τις ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες που τα διαμορφώνουν.
Φωτογραφία: Ron Lach / Pexels (Pexels License).
https://www.pexels.com/photo/person-standing-at-table-with-tablets-and-smart-phones-9784239/
Με αυτήν την αφετηρία, το RKUltra εγκαινιάζει την ενότητα «Έρευνες», έναν χώρο αφιερωμένο στη συστηματική διερεύνηση και την κριτική ανάλυση ζητημάτων δημόσιου ενδιαφέροντος. Μέσα από τη συλλογή, τη σύνθεση και την ανάλυση δεδομένων και διαθέσιμου ερευνητικού υλικού, φιλοδοξεί αφενός να φέρνει στο φως όψεις της πραγματικότητας που παραμένουν αθέατες και αφετέρου να αναδεικνύει τις ευρύτερες διαστάσεις των γεγονότων μέσα στον τεράστιο όγκο πληροφοριών που μας κατακλύζει, συνδέοντας επιμέρους στοιχεία και φωτίζοντας το πλαίσιο μέσα στο οποίο εντάσσονται. Στόχος είναι να συμβάλει σε έναν πιο ουσιαστικό και τεκμηριωμένο δημόσιο διάλογο.
Ο πρώτος κύκλος της ενότητας επικεντρώνεται στη συμβολή της ερευνητικής δημοσιογραφίας στην αποκάλυψη πτυχών της διαχείρισης της μετανάστευσης και της προσφυγιάς. Πρόκειται για ένα πεδίο στο οποίο η ερευνητική δημοσιογραφία έχει διαδραματίσει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο τα τελευταία χρόνια, φέρνοντας στο φως γεγονότα, πρακτικές και ευθύνες που διαφορετικά ενδέχεται να παρέμεναν άγνωστα στο ευρύ κοινό.
Η δημόσια συζήτηση για τη μετανάστευση στην Ελλάδα έχει συχνά επικεντρωθεί στις αφίξεις προσφύγων και μεταναστών, στην ασφάλεια των συνόρων και στις πολιτικές διαχείρισής τους. Ωστόσο, μια σειρά δημοσιογραφικών ερευνών έχει μετατοπίσει το ενδιαφέρον από τους ανθρώπους που διασχίζουν τα σύνορα στους θεσμούς που διαχειρίζονται τη μετακίνησή τους, στις πρακτικές που εφαρμόζονται και στις συνέπειες αυτών των πρακτικών για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Η μετανάστευση στον δημοσιογραφικό λόγο και η διαμόρφωση της δημόσιας συζήτησης. Εικαστική αναπαράσταση δημιουργημένη με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης.
Από τις καταγγελίες για παράνομες επαναπροωθήσεις στον Έβρο και το Αιγαίο μέχρι τις συνθήκες διαβίωσης ασυνόδευτων παιδιών, το ναυάγιο της Πύλου και τη διαχείριση ευρωπαϊκών κονδυλίων, η ερευνητική δημοσιογραφία έχει φέρει στο φως πρακτικές που εγείρουν σοβαρά ερωτήματα για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, τη λειτουργία των θεσμών και τη λογοδοσία. Αξιοποιώντας μαρτυρίες, επίσημα έγγραφα, οπτικοακουστικό υλικό και σύγχρονες τεχνικές επαλήθευσης, συχνά μέσα από διασυνοριακές συνεργασίες, οι δημοσιογράφοι έχουν αναδείξει πτυχές της διαχείρισης της μετανάστευσης που διαφορετικά θα μπορούσαν να παραμείνουν άγνωστες.
Τι μας δείχνουν, όμως, αυτές οι έρευνες όταν τις εξετάζουμε συνολικά και όχι ως μεμονωμένες αποκαλύψεις; Αυτό είναι το βασικό ερώτημα που καθοδηγεί την πρώτη ερευνητική μας προσπάθεια.
Στο πλαίσιο της ομάδας μελέτης της ερευνητικής δημοσιογραφίας, συγκεντρώσαμε 20 δημοσιογραφικές έρευνες για τη μετανάστευση και την προσφυγιά στην Ελλάδα, τις οποίες καταγράφουμε και αναλύουμε συστηματικά. Εξετάζουμε τα ζητήματα που διερευνούν, τις πρακτικές που αποκαλύπτουν, τους εμπλεκόμενους θεσμούς και τις μεθόδους τεκμηρίωσης, αναζητώντας κοινά μοτίβα, επαναλαμβανόμενα ερωτήματα και πιθανές ελλείψεις στη δημοσιογραφική διερεύνηση. Στόχος μας είναι να συνθέσουμε τα επιμέρους ευρήματα και να κατανοήσουμε τι μας αποκαλύπτουν συνολικά για τη διαχείριση της μετανάστευσης στην Ελλάδα. Παράλληλα, μας ενδιαφέρει να εξετάσουμε πώς η ερευνητική δημοσιογραφία συμβάλλει στη μετατόπιση της δημόσιας συζήτησης από την απλή καταγραφή των γεγονότων στον έλεγχο των πολιτικών αποφάσεων και των θεσμικών πρακτικών.
Η Ελλάδα αποτελεί την αφετηρία αυτής της προσπάθειας. Στους επόμενους κύκλους, η έρευνα θα επεκταθεί αρχικά σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες και στη συνέχεια στις Ηνωμένες Πολιτείες, με στόχο να εξετάσουμε τι έχει αποκαλύψει η ερευνητική δημοσιογραφία για τη διαχείριση της μετανάστευσης σε διαφορετικά πολιτικά και θεσμικά περιβάλλοντα.
Τα αποτελέσματα αυτής της δουλειάς θα παρουσιάζονται σταδιακά μέσα από την ενότητα «Έρευνες», ανοίγοντας έναν ευρύτερο διάλογο για τη σημασία της δημοσιογραφικής έρευνας. Γιατί, τελικά, η αξία της ερευνητικής δημοσιογραφίας δεν βρίσκεται μόνο σε όσα αποκαλύπτει αλλά και στα ερωτήματα που μας υποχρεώνει να θέσουμε για την εξουσία, την ευθύνη και τη λογοδοσία.
